MEDEMBLIK – Een stolpboerderij waarin eeuwenoude houten balken zijn verwerkt, een kerk die een tweede leven kreeg als theater en een voormalig gemaal waar de stoommachines nog altijd kunnen draaien. De gemeente Medemblik telt tientallen historische gebouwen met een bijzonder verhaal. Tijdens de veertigste editie van Open Monumentendag, op zaterdag 12 september 2026, stonden ongeveer veertig van deze monumenten centraal. Het thema ‘Veerkrachtig erfgoed, in tijden van onzekerheid’ maakte duidelijk dat achter de oude gevels niet alleen geschiedenis schuilgaat, maar ook verhalen over overleven, aanpassen en opnieuw beginnen.

Verspreid over Medemblik, Andijk, Wervershoof, Opperdoes, Twisk, Wognum en verschillende andere dorpen konden bezoekers volgens het programma kennismaken met monumenten die doorgaans niet of slechts beperkt toegankelijk zijn. Van indrukwekkende kerkgebouwen en historische boerderijen tot kleine musea en voormalige stations: de monumentenkrant liet zien hoe veelzijdig het erfgoed van de gemeente is.

De aandacht ging daarbij nadrukkelijk verder dan de architectuur. Het waren vooral de verhalen van bewoners, ondernemers en vrijwilligers die de gebouwen betekenis geven. Veel van deze plekken hebben oorlogen, economische veranderingen, watersnood en ingrijpende maatschappelijke ontwikkelingen doorstaan. Andere gebouwen kregen een nieuwe bestemming nadat hun oorspronkelijke functie verdween.

Van de strijd tegen het water tot eeuwenoude boerderijen

Een belangrijk onderdeel van het programma was de geschiedenis van Andijk. Het dorp onderging na de bijna-dijkdoorbraak van 1916 ingrijpende veranderingen. De dreiging van het water leidde tot aanpassingen aan de Omringdijk en het verdwijnen of verplaatsen van bijna driehonderd woningen. Sommige huizen werden destijds zelfs in hun geheel verrold naar een andere locatie.

In het Dijkmagazijn aan de Dijkweg werd bij deze geschiedenis stilgestaan. Het verhaal laat zien hoe bewoners hun vertrouwde omgeving zagen veranderen, maar desondanks doorgingen met het opbouwen van hun bestaan. Het historische Buurtje en Munnickaij herinneren nog altijd aan het oude Andijk.

Ook de stolpboerderijen kregen bijzondere aandacht. In Sijbekarspel bleek uit onderzoek naar de houten constructie van een boerderij aan de Westerstraat dat enkele zware balken dateren uit 1491 en 1512. Het hout is afkomstig uit een ouder gebouw en werd later opnieuw gebruikt. Daarmee vertelt de boerderij niet alleen iets over de landbouwgeschiedenis, maar ook over de manier waarop vroegere generaties zuinig omgingen met kostbare bouwmaterialen.

In Abbekerk stond stolpboerderij ’t Are Huys op het programma, waar historische vloeren, bedsteden en voorwerpen uit de voormalige kaasmakerij herinneren aan het dagelijkse leven op het West-Friese platteland.

Kerken en molens met een nieuwe betekenis

Een ander opvallend onderdeel van Open Monumentendag was de veranderende functie van kerkgebouwen. In Twisk heeft de voormalige Nederlands Hervormde Kerk een nieuwe bestemming gekregen als Theaterkerk Hemels. De monumentale kerk, waarvan de geschiedenis eeuwen teruggaat, is tegenwoordig een plek voor voorstellingen en bijeenkomsten.

Ook de Twisker Vermaning laat zien dat behoud en verandering samen kunnen gaan. Het gebouw uit 1868 werd in 2023 gerestaureerd. Daarbij kregen niet alleen de gevels, maar ook het interieur en verschillende oorspronkelijke kerkelijke onderdelen hun oude uitstraling terug.

In Medemblik vormde het Nederlands Stoommachinemuseum een van de bijzondere locaties. Het museum is gevestigd in het voormalige gemaal Vier Noorder Koggen uit 1869. Op het programma stonden demonstraties waarbij bezoekers konden ontdekken hoe stoomkracht vroeger werd ingezet om het water te beheersen.

In Wervershoof was molen De Hoop opgenomen, waar naast de historische molentechniek ook een tentoonstelling over de bekende sportverslaggever Theo Koomen te bekijken was. In Midwoud bood het voormalige gemeentehuis, tegenwoordig bekend als Huis Midwoud, een inkijkje in de geschiedenis en restauratie van het pand.

Vrijwilligers houden de geschiedenis levend

Achter het behoud van veel monumenten schuilt jarenlang werk van vrijwilligers, eigenaren en plaatselijke erfgoedorganisaties. Zonder hun inzet zouden talrijke historische gebouwen niet toegankelijk zijn voor het publiek en zouden persoonlijke verhalen langzaam verloren kunnen gaan.

Dat belang wordt onderstreept door Jos Kuin uit Andijk, die zich al jarenlang inzet voor Oud-Andijk en de plaatselijke organisatie van Open Monumentendag. In de monumentenkrant vertelt hij waarom het bewaren van erfgoed hem zo na aan het hart ligt.

“Ons erfgoed moeten we koesteren”, zegt Kuin. Tegelijkertijd wijst hij op een groeiend probleem: het wordt steeds moeilijker om nieuwe vrijwilligers te vinden die het werk van bestaande erfgoedorganisaties willen overnemen.

Ook wethouder Mark Hoogewerf benadrukte in aanloop naar Open Monumentendag dat monumentenzorg niet vanzelfsprekend is. “Monumenten zijn niet vanzelfsprekend. Achter iedere kerk, boerderij of molen schuilt een verhaal dat we willen doorgeven.”

Die zorg is volgens de gemeente steeds actueler. Historische gebouwen krijgen te maken met klimaatverandering, stijgende onderhoudskosten en een tekort aan vakmensen die gespecialiseerd zijn in restauratie. Het behoud van monumenten vraagt daardoor niet alleen betrokkenheid, maar ook geld, kennis en langdurige samenwerking.

De monumentenkrant van 2026 laat zien hoeveel geschiedenis in de verschillende dorpen van Medemblik aanwezig is. Soms gaat het om opvallende kerktorens of imposante molens, maar net zo goed om een bescheiden woonhuis, een voormalige stal of een oud stationsgebouw. Juist die minder bekende plekken vertellen vaak hoe gewone West-Friezen vroeger leefden, werkten en omgingen met de veranderingen in hun omgeving.